کتابخانه عمومی صاحب بن عباد

اسماعیل بن عباد بن عباس بن عباد بن احمد بن ادریس، وزیر نامدار آل بویه، یکی از بزرگترین خدمتگزاران عرصه فرهنگ در تمدن ایرانی – اسلامی به حساب می آید؛ ابن عباد مردی دانشمند و فرهیخته و نویسنده ای ارجمند و اهل مطالعه بود و به گردآوری کتاب علاقه فراوانی داشت و هرگاه از  تالیف جدیدی آگاهی می یافت، با سعی تمام، نسخه ای از آن به دست می آورد و برای مطالعه در کتابخانه اش قرار می داد. روایت های مختلفی درباره تعداد کتاب های موجود در کتابخانه صاحب در دست است؛ ابوالفرج اصفهانی مولف کتاب الاغانی می نویسد:" در کتابخانه ابن عباد 117000 جلد کتاب نفیس بود و بیشتر آثار زمانه را دربرداشت..." کسانی دیگر تعداد کتاب های  موجود در کتابخانه را 206 هزار یا 140 هزار جلد دانسته اند. فهرست  کتابخانه صاحب را تمام منابع مشتمل بر 10 مجلد دانسته اند. كتابخانه صاحب در شهر رى قرار داشت. اين كتابخانه داراى ۲ خازندار و كتابدار به نام هاى ابوبكر محمد بن ابراهيم بن علوى مقرى و ابو محمد عبداللّه بن حسن خازن اصفهانى بود. منابع اوليه اين كتابخانه متعلق به ابوالفضل محمد بن ابى عبداللّه معروف به ابن عميد (متوفى به سال ۳۶۰ق.) وزير ركن الدوله ديلمى بوده است. بعد از مرگ فرزند ابن عميد در زندان عضد الدوله، همه منابع كتابخانه او را به صاحب بن عباد دادند. درباره محل كتابخانه تحقيقات با ارزشى انجام گرفته است. در كتاب الاحسن التقاسيم آمده كه محل كتابخانه در ناحيه سفلاى روده بوده است. مقدسى مى گويد: «كتابخانه در آخر بازار روده قرار داشته كه اين محل بازارى طولانى و در رى برين واقع بوده است» و اين محل در پهنه فعلى رى و بر طبق نشانى هاى موجود در كنار مسير چشمه على و ظاهراً نرسيده به حدود خيابان آسفالته ورامين در نزديكى هاى كوچه شش مترى قرار داشته است.

هنگامی که نوح بن منصور سامانی از صاحب دعوت کرد تا برای تصدی وزارت او به خراسان برود، پوزش خواست و نوشت: "حرکت من به بخارا زحمت و تکلف زیاد دارد، زیرا تنها انتقال کتابخانه ام چهارصد شتر لازم دارد."ابن عباد در هنگام مرگش در سال 385 کتابخانه  نفیس خود را وقف عام کرد و استفاده از آن برای عموم آزاد بود و بسیاری از محققان و دانشمندان از آن گنجینه بزرگ و باارزش استفاده فراوان کردند. مولف تاریخ قم می نویسد: پیش از صاحب رسم پادشاهان و وزیران آن بود که کتب خود را همانند زر و سیم در گنجینه ها پنهان می کردند و دانشمندان و شیفتگان کتابخانه را از مطالعه محروم می کردند. اما صاحب بن عباد بدون هیچ چشمداشتی تمام کتاب ها و دفاتر را در اختیار مشتاقان قرار داد. بعدها این کتابخانه مبدل به کتابخانه عمومی ری شد و دارالکتب ری نام گرفت.

  ابن اثیر می گوید که محمود غزنوی از این کتابخانه آنچه را در فلسفه و اعتزال و نجوم بود سوزاند و به جز آن ها صدبار از کتب کتابخانه برداشت. حافظ ابرو در مجمل التواریخ می گوید که فخرالدوله پس از مرگ ابن عباد خزائن کتب و نفایس و آنچه از او مانده بود به دیوان گرفت و پس از آن نواب اتباع او را مصادره کرد و مال فراوان از آنها گرفت و حتا فرزندان او را محروم کرد.

مرگ صاحب بن عباد بعد از يك بيمارى كوتاه در شب ۲۴ صفر ۳۸۵ق. رخ داد. تابوتش را با زنجيرى از سقف كتابخانه اش آويزان كردند تا مردم رى كه در سوگ وى بر سر و روى خود مى زدند، آخرين ديدار را با دانشمند فرزانه و كم نظير ديارشان انجام دهند. در كتاب هاى تاريخى، اين بخش از كتابخانه به «روضه صاحب» شهرت دارد. در روضات الجنات آمده: «همه به لباس هاى عزا درآمده بودند و در كنار كاخ وى منتظر ايستاده به مجرد كه جنازه از در قصر بيرون آمد، مردم يكباره فرياد برآورده و صدا به ناله بلند كردند و در برابر جنازه او به خاك افتادند» 

منابع: سرگذشت کتابخانه ها در ایران: مرتضی محمدنیا سماکوش، نشر کتابدار

کتابخانه در ایران: محمدحسن رجبی، دفتر پژوهش های فرهنگی